Voorbehouden handelingen uitgelegd

Mag jij die injectie geven, een katheter verwisselen of assisteren bij een punctie? En wat als je het vroeger regelmatig deed, maar al een tijdje niet meer? Op drukke momenten wil je geen twijfel, je wilt gewoon weten waar je aan toe bent. Dit artikel geeft je snel en helder antwoord op de vraag: voorbehouden handelingen in de zorg, wat mag jij doen?

Wat zijn voorbehouden handelingen?

Voorbehouden handelingen zijn bepaalde medische handelingen die de wetgever heeft aangewezen omdat, onbekwaam medisch ingrijpen kan leiden tot gezondheidsschade. Ze vallen onder de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG) en zijn bedoeld om onaanvaardbare risico's te beperken, voor cliënten én zorgprofessionals.

Volgens de Wet BIG zijn er 14 categorieën voorbehouden handelingen. Denk hierbij aan: heelkundige handelingen, verloskundige handelingen, endoscopieën, katheteriseren, injecties, puncties, narcose, gebruik van radioactieve stoffen en ioniserende straling, electieve cardioversie, defibrillatie, elektroconvulsieve therapie, geneeskundige steenvergruizing, kunstmatige bevruchting en het voorschrijven van UR-geneesmiddelen. Voor verpleegkundigen en verzorgenden zijn vooral katheteriseren, injecties en puncties dagelijkse praktijk. Juist die handelingen vragen om scherp zicht op je eigen bevoegdheid.

Meer uitleg vind je bij: Regels rondom voorbehouden handelingen door zorgpersoneel en 14 categorieën voorbehouden handelingen, dit betekent het voor jou als zorgmedewerker!.

Bevoegd en bekwaam: zo bepaal je wat jij mag doen

Stel je voor: je hebt een handeling jaren gedaan, het zat in je vingers. Dan werk je een paar maanden ergens anders en ineens vraagt iemand of je het nog mag uitvoeren. Een terechte vraag. Want bevoegdheid gaat over je diploma, registratie en beroepsgroep: ben je formeel gemachtigd? Bekwaamheid gaat over je actuele kennis en vaardigheden: kun je de handeling nog volgens protocol uitvoeren? Beide zijn noodzakelijk, en bekwaam blijf je alleen als je een handeling regelmatig en zorgvuldig uitvoert.

Praktische check in 4 vragen

• Ben je formeel bevoegd, bijvoorbeeld BIG-geregistreerd?

• Heb je de juiste kennis, vaardigheid en werk je volgens protocol?

• Mag je zelfstandig handelen, of heb je een opdracht nodig van een bevoegde zorgverlener?

• Is toezicht of begeleiding vereist, en is dat concreet geregeld?

Twijfel je? Check de hoofdlijnen via Wet BIG: uitleg, overzicht risicovolle handelingen & meer. Zodra je weet hoe bevoegdheid werkt, is de volgende vraag: wie mag indiceren en wie mag verrichten?

Zelfstandig of in opdracht: wie mag indiceren en wie mag verrichten?

Een arts kan bepalen dat medicatie nodig is en de uitvoering delegeren aan bekwame zorgverleners. Veel verpleegkundigen werken zo dagelijks. Het verschil tussen indiceren en verrichten is in de praktijk essentieel. Zie ook: Welke voorbehouden handelingen mag een zorgverlener uitvoeren?.

Wie doet wat in grote lijnen?

• Artsen, tandartsen en verloskundigen: vaak zelfstandig bevoegd om handelingen uit te voeren.

• Verpleegkundigen: verrichten veel voorbehouden handelingen in opdracht, mits bevoegd en bekwaam.

• Verzorgenden IG: mogen sommige handelingen uitvoeren onder bepaalde voorwaarden, altijd in opdracht en aantoonbaar bekwaam.

Voorbehouden en risicovolle handelingen: het verschil dat ertoe doet

Risicovolle handelingen brengen ook risico's mee, maar zijn niet altijd wettelijk voorbehouden. Denk aan wondzorg en wondverzorging, hechtingen verwijderen, verzorgen rond een tracheostoma, sondevoeding of een infuus controleren. Hier gelden interne afspraken, toetsing en nascholingen, zonder wettelijke opdrachtplicht. Toch geldt ook hier: zorgvuldig werken, protocol volgen en overleggen als je twijfelt.

Zo blijf je veilig werken volgens de Wet BIG

Een situatie die veel gedetacheerde zorgmedewerkers herkennen: je start op een nieuwe afdeling, iedereen werkt vanzelfsprekend door, en je gaat ervan uit dat de afspraken hetzelfde zijn als bij je vorige opdrachtgever. Maar regels en toezicht kunnen per organisatie echt verschillen. Juist dan is het belangrijk om even stil te staan bij je eigen verantwoordelijkheid.

Tips die je direct kunt toepassen

• Leg per locatie vast welke handelingen jij mag uitvoeren en onder welke voorwaarden.

• Vraag bij een opdracht altijd naar toezicht, terugkoppeling en bereikbaarheid van de arts.

• Als je een handeling lang niet hebt gedaan: eerst overleggen, daarna opfrissen via scholing, en dan pas uitvoeren.

• Documenteer opdracht, uitvoering en bijzonderheden. Routine alleen heeft geen zeggingskracht als het misgaat.

Conclusie: wat mag jij doen?

Voorbehouden handelingen in de zorg, wat mag jij doen? Het gaat niet om durven of om hoelang je iets al doet. Het gaat om bevoegd en bekwaam zijn, volgens de Wet BIG, met de juiste opdracht waar nodig. Check per handeling je bevoegdheid, je actuele bekwaamheid en of je zelfstandig bevoegd bent of in opdracht werkt.

Of je nu net begint of al jaren in de zorg werkt: grip op je bevoegdheden geeft rust. En met de juiste plek om te werken, groei je verder in je vak.